Tai dan Arweiniad y Gymuned ar Groesffordd

Mae ymddangosiad llywodraeth leiafrifol dan arweiniad Plaid Cymru yng Nghymru yn nodi newid hanesyddol yn y cyfeiriad gwleidyddol, gyda goblygiadau dwfn posibl i bolisi tai—ac yn enwedig i dai dan arweiniad y gymuned (TAG). Gallai’r foment hon gynrychioli nid yn unig newid mewn arweinyddiaeth ond ailalinio posibl o ran sut y caiff tai eu deall: o ddarpariaeth sy’n cael ei gyrru gan y farchnad i fodel sy’n canolbwyntio mwy ar y gymuned.

Wrth wraidd dull Plaid Cymru mae cydnabyddiaeth glir ac eglur o dai dan arweiniad y gymuned fel dull cyflenwi cyfreithlon ac angenrheidiol ar gyfer cartrefi fforddiadwy. Mae hyn yn arwyddocaol. Mae Plaid Cymru wedi ymrwymo i gefnogi TAG “fel ffordd o ddarparu cartrefi fforddiadwy sy’n diwallu anghenion lleol, yn enwedig lle mae’r farchnad a datblygu hapfasnachol yn methu cymunedau.”

Mae’r fframio hwn yn gosod TAG nid fel dewis amgen arbenigol, ond fel ymateb strategol i’r argyfwng tai.

Fodd bynnag, bydd gweinyddiaeth Plaid Cymru yn dibynnu ar gefnogaeth drawsbleidiol i basio deddfwriaeth, sy’n golygu bod rhaid cyfuno uchelgais polisi â phragmatiaeth wleidyddol.

Yn hollbwysig, mae tai wedi cael eu dyrchafu yn flaenoriaeth wleidyddol ganolog. Mae’r llywodraeth newydd wedi ymrwymo i gynyddu adeiladu tai cymdeithasol, diwygio cynllunio, a deddfu dros hawl i dai digonol. Mae’r newidiadau strwythurol hyn yn creu amgylchedd polisi ffrwythlon i TAG a gallent alluogi ehangu sylweddol.

Yn hollbwysig, nid yw cefnogaeth i dai dan arweiniad y gymuned yn gyfyngedig i un blaid yn unig, ond mae’n adlewyrchu consensws trawsbleidiol ehangach o fewn y Senedd.

Mae maniffesto Plaid Werdd Cymru yn cydnabod yn benodol rôl tai dan arweiniad y gymuned, gan gynnwys cydweithfeydd ac ymddiriedolaethau tir cymunedol, fel dull pwysig o ddarparu cartrefi fforddiadwy, gyda ymrwymiadau i wella mynediad at grantiau a chyllid, codi ymwybyddiaeth ymhlith awdurdodau lleol a buddsoddwyr, a dileu rhwystrau cynllunio sy’n arafu prosiectau cymunedol.

Yn yr un modd, mae maniffesto Llafur Cymru yn atgyfnerthu’r cyfeiriad hwn drwy ymrwymo i ehangu cefnogaeth i dai cydweithredol a thai dan arweiniad y gymuned, ynghyd â chamau i gynyddu perchnogaeth gymunedol megis Hawl Gymunedol i Brynu a rhaglenni adeiladu tai fforddiadwy ar raddfa fwy.

Gyda’i gilydd, mae’r safbwyntiau hyn yn dangos cydnabyddiaeth wleidyddol gyffredin bod atebion tai sy’n seiliedig ar berchnogaeth gymunedol, fforddiadwyedd hirdymor a rheolaeth leol yn hanfodol i ymateb i’r argyfwng tai yng Nghymru.

Mae’r lefel hon o gydgyfeiriant polisi yn arbennig o arwyddocaol mewn cyd-destun llywodraeth leiafrifol. O’i gymharu â meysydd eraill o bolisi tai neu ddiwygio tir sydd yn fwy dadleuol, mae tai dan arweiniad y gymuned yn cynnig cyfle pragmatig a gwleidyddol hyfyw, lle gallai deddfwriaeth, ymyriadau cyllidol a newidiadau polisi galluogi ennill cefnogaeth gymharol eang ar draws y Senedd.

O ganlyniad, mae TAG yn cynnig llwybr realistig ar gyfer cynnydd deddfwriaethol cynnar yn ystod y tymor Senedd hwn, gan ddarparu ffordd ymarferol o droi consensws trawsbleidiol yn weithredu, tra’n gosod sylfeini ar gyfer newid strwythurol tymor hwy yn y modd y caiff tai eu darparu a’u perchnogi yng Nghymru.

Penodi Siân Gwenllian

Mae penodi Siân Gwenllian AS yn Weinidog y Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio yn arbennig o nodedig.

Mae ei chefndir yn awgrymu dull gweinidogol sy’n cyd-fynd â llawer o egwyddorion TAG, ac mae ei gwaith polisi blaenorol wedi ymgysylltu’n uniongyrchol â materion megis diwygio cynllunio, anghenion lleol, ac ailgynllunio’r system dai. I ymarferwyr TAG, mae hyn yn arwydd o bortffolio gweinidogol sy’n ddylanwadol ac o bosibl yn groesawgar. Mae Siân wedi bod yn gyfaill ac yn gynghreiriad hirsefydlog i Dai dan Arweiniad y Gymuned yng Nghymru ac rydym yn gyffrous i barhau i weithio gyda’n gilydd.

Ymrwymiadau’r maniffesto a’u goblygiadau i TAG

Mae cymeradwyaeth uniongyrchol y maniffesto i TAG yn cyd-fynd ag ymrwymiad ehangach i berchnogaeth gymunedol ar dir ac asedau. Mae hyn yn cynnwys cynigion am “hawl gymunedol i brynu” wedi’i hymestyn i dir, nid adeiladau yn unig.

Mae hyn yn drawsnewidiol. I grwpiau TAG, mae mynediad at dir am brisiau fforddiadwy yn parhau’n un o’r prif rwystrau i gyflawni.

Drwy ymyrryd yn y marchnadoedd tir, mae gan y polisi hwn y potensial i ailgydbwyso pŵer yn sylfaenol tuag at gymunedau.

Diwygio Cynllunio o blaid Cymunedau

Mae maniffesto Plaid Cymru yn arwyddo bwriad i ail-lunio systemau cynllunio fel eu bod yn adlewyrchu blaenoriaethau lleol yn well ac yn galluogi mentrau dan arweiniad y gymuned. Gallai hyn gynnwys symleiddio prosesau cynllunio a rhoi mwy o reolaeth i gymunedau dros benderfyniadau datblygu.

I TAG, gallai hyn leihau rhwystrau ac ansicrwydd—yn enwedig ar gyfer cynlluniau llai, cymunedol eu sail, sy’n aml yn ei chael yn anodd o fewn fframweithiau cynllunio cymhleth.

Cydweddu â nodau polisiau ehangach

Efallai’n bwysicaf oll, mae’r maniffesto yn gosod tai o fewn fframwaith ehangach o wydnwch gwledig, cynaliadwyedd y Gymraeg, gweithredu hinsawdd, ac adeiladu cyfoeth cymunedol.

Mae’r dull integredig hwn yn cyd-fynd yn agos ag ethos craidd TAG. Nid yw tai dan arweiniad y gymuned yn ymwneud â chartrefi yn unig, mae’n ymwneud â lle, hunaniaeth, a gwerth cymdeithasol hirdymor.

O’u cymryd gyda’i gilydd, mae’r ymrwymiadau hyn yn awgrymu gwedd-newid posibl yn rôl TAG yng Nghymru.

Gallai cefnogaeth bolisi benodol a gweithredu deddfau newydd fel “hawl gymunedol i brynu” symud TAG y tu hwnt i brosiectau arddangos i fod yn lwybr cyflenwi cydnabyddedig, a gallent ddatgloi safleoedd a oedd gynt yn anhygyrch i grwpiau cymunedol. Gall buddsoddiad cyhoeddus cynyddol mewn tai a threfniadau grant wneud cynlluniau TAG yn fwy hyfyw yn ariannol, a gall cyfraniad TAG at bolisi hinsawdd, iaith a gwledig gryfhau ei achos ar draws adrannau’r Senedd.

Risgiau a chyfyngiadau

Fodd bynnag, nid yw’r cyfleoedd hyn wedi’u gwarantu.

Mae cyd-destun llywodraeth leiafrifol yn golygu y bydd cyflawni yn dibynnu ar adeiladu consensws ar draws y Senedd. Gall rhai elfennau o’r manifesto, yn enwedig y rhai sy’n ymwneud ag ymyrraeth mewn marchnadoedd tir, wynebu gwrthwynebiad gwleidyddol.

Mae hefyd her gyson gweithredu. Rhaid i bolisi uchelgeisiol drosi’n:

• Mecanweithiau cyllido clir
• Fframweithiau cyflawni hygyrch
• Capasiti o fewn awdurdodau lleol a chymunedau
• Seilwaith cymorth cydgysylltiedig

Diweddglo: bachu ar gyfle

Am y tro cyntaf, nid yn unig y mae tai dan arweiniad y gymuned yn cael eu cydnabod ond maent wedi’u gwreiddio o fewn gweledigaeth ehangach o adnewyddiad economaidd, cymdeithasol a diwylliannol yng Nghymru. Y dasg yn awr yw trosi’r gydnabyddiaeth hon yn realiti.

I ymarferwyr, llunwyr polisi, a sefydliadau cymorth, mae’r dasg o’n blaen yn glir: ymgysylltu’n rhagweithiol â’r llywodraeth, llywio gweithredu, a dangos effaith bendant dulliau dan arweiniad y gymuned.

Os bydd hyn yn llwyddiannus, gallai hyn nodi newid pendant—lle nad yw cymunedau’n cael eu hymgynghori yn unig ynghylch polisi tai, ond yn cael eu grymuso i’w arwain.

I ddysgu mwy am Dai dan arweiniad y Gymuned, cliciwch yma.

I gofrestru ar gyfer hyfforddiant cyflwyniadol ar Dai dan Arweiniad y Gymuned, cliciwch yma.