Bydd gan Lywodraeth Cymru nesaf ran hollbwysig i’w chwarae yn natblygiad y sector mentrau cymdeithasol. Mae’r busnesau hyn yn cyfuno entrepreneuriaeth ac arloesedd â ffocws di-ildio ar greu gwerth cymdeithasol a chynaliadwyedd amgylcheddol ac, gyda’r lefelau cywir o fuddsoddiad a chefnogaeth, gallant fod yn ased amhrisiadwy yn ein cenhadaeth genedlaethol i drawsnewid economi Cymru.
Canfu adroddiad mapio Busnes Cymdeithasol Cymru 2025 fod o leiaf 3,113 o fusnesau cymdeithasol yng Nghymru, yn cyflogi rhwng 57,000 a 68,000 o bobl ac yn cynhyrchu rhwng £3.5bn a £5.7bn mewn trosiant blynyddol. Mae hon yn sector sydd eisoes yn chwarae rhan hollbwysig yn ein heconomi – cyn i ni hyd yn oed ddechrau meddwl am yr effaith go iawn ar unigolion a chymunedau.
Creu cyfleoedd gwaith cynhwysol, gwella mynediad at wasanaethau, darparu gweithgareddau llesiant, cadw asedau hanfodol ar agor, gwneud elw er budd y gymuned – mae gwaith y sector yn amrywiol ac yn llawn efo hyd yn oed fwy o botensial.
Dyna pam mae’r penderfyniadau Lywodraeth Cymru nesaf mor allweddol. Mae’r maniffestos sydd wedi’u cyhoeddi dros yr wythnosau diwethaf yn dangos i ni ble mae busnesau cymdeithasol yn ffitio o fewn eu gweledigaeth i Gymru, ac yn yr erthygl hon rydym yn rhestru’r prif gyfleoedd a gyflwynir.
Mae’r Grŵp Rhanddeiliaid Menter Gymdeithasol – sy’n dod â Cwmpas, DTA Wales, Social Firms Wales, UnLtd a WCVA ynghyd – wedi cyhoeddi maniffesto sector sy’n gwneud chwe argymhelliad allweddol i Lywodraeth nesaf Cymru. Y rhain yw ehangu a chryfhau cymorth busnes arbenigol wedi’i deilwra i anghenion penodol mentrau cymdeithasol; buddsoddi mewn datblygu marchnad rhagweithiol; parhau i fuddsoddi mewn ffrydiau cyllido penodol; gwreiddio dull o adeiladu cyfoeth cymunedol mewn caffael a chomisiynu; cyflwyno Hawl Gymunedol i Brynu; a meithrin entrepreneuriaeth gymdeithasol drwy’r cwricwlwm ac addysg ôl-16.
Mae perchnogaeth gymunedol bellach yn gadarn ar yr agenda
Un o’r themâu cryfaf ar draws y maniffestos yw’r gydnabyddiaeth gynyddol o berchnogaeth gymunedol, y rôl y gall ei chwarae wrth ddiogelu asedau lleol gwerthfawr, a’r angen i wreiddio hawliau cymunedol mewn deddfwriaeth.
Mae Llafur Cymru yn ymrwymo i greu Hawl Gymunedol i Brynu mewn cyfraith er mwyn grymuso pobl i gadw eu lleoedd lleol arbennig at ddefnydd cymunedol.
Mae Plaid Werdd Cymru yn cymryd cyfeiriad tebyg, gan gynnig drwy Ddeddf Diwygio Tir y byddai cymunedau’n ennill hawl i brynu asedau allweddol ac adeiladau sydd mewn perygl o gau neu o gael eu colli o berchnogaeth leol.
Mae Plaid Cymru yn ymrwymo i ddeddfu ar gyfer Hawl Gymunedol i Brynu ac yn dweud y dylai hyn ei gwneud yn haws i asedau lleol gwerthfawr – gan gynnwys busnesau fel tafarndai, siopau a chaffis, yn ogystal ag adeiladau a thir – gael eu trosglwyddo i berchnogaeth gymunedol pan ddônt ar werth. Mae hefyd yn cysylltu perchnogaeth gymunedol a chydweithredol â dyfodol mannau diwylliannol a hybiau cymunedol.
Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn cefnogi Hawl Gymunedol i Brynu gryfach ar sail model yr Alban.
Ac mae Ceidwadwyr Cymru yn cynnig Cronfa Perchnogaeth Gymunedol i achub asedau dan fygythiad megis llyfrgelloedd, tafarndai, canolfannau hamdden a mannau gwyrdd, ochr yn ochr â hawl i gymunedau wneud cais am berchnogaeth ar asedau treftadaeth dan fygythiad a llyfrgelloedd.
Nid syniad ymylol mwyach yw grymuso cymunedau drwy hawliau perchnogaeth, ond un sy’n cael ei adlewyrchu mewn gwahanol ffyrdd ar draws y dirwedd wleidyddol.
Mae adeiladu cyfoeth cymunedol yn ennill tir, ac mae caffael yn cael ei weld fel arf er lles cymdeithasol ac economaidd
Thema glir arall yw rôl caffael wrth lunio economi decach, fwy llewyrchus a mwy gwreiddiedig yn lleol.
Mae maniffesto Plaid Cymru yn ymrwymo i gynyddu cyfran caffael cyhoeddus Cymru sy’n cael ei gwario gyda chyflenwyr yng Nghymru o 55% i o leiaf 70%, tra hefyd yn sicrhau bod cynigion yn cael eu hasesu nid yn unig ar gost, ond ar effaith gymunedol, gwerth cymdeithasol, meithrin capasiti mewn busnesau Cymreig a datblygu cadwyni cyflenwi lleol.
Mae Plaid Werdd Cymru hefyd yn rhoi amlygrwydd sylweddol i’r agenda hon. Mae’n dweud y dylai caffael gefnogi busnesau lleol, BBaChau, mentrau cydweithredol a mentrau cymdeithasol yn weithredol, ac y dylai penderfyniadau fesur gwerth cymdeithasol, budd cymunedol, gwaith teg a lleihau carbon, nid pris yn unig. Mae hefyd yn cynnig archwilio Bil Adeiladu Cyfoeth Cymunedol i gadw mwy o arian yn cylchredeg o fewn cymunedau Cymru.
Mae maniffesto Llafur Cymru yn adeiladu ar ei ddull partneriaeth gymdeithasol presennol ac yn tynnu sylw at y ffaith ei fod wedi ymgorffori dyletswydd dros gaffael cyhoeddus cymdeithasol gyfrifol mewn cyfraith.
Mae Ceidwadwyr Cymru yn dweud y byddent yn gwneud contractau caffael yn fwy hygyrch, yn enwedig i fusnesau bach, ac yn rhoi blaenoriaeth i gwmnïau Cymreig. Yn yr un modd, mae Reform yn blaenoriaethu cwmnïau lleol mewn caffael, tra hefyd yn cynnig dileu gofynion gwerth cymdeithasol o ddeddfwriaeth gaffael.
Mae ffocws newydd ar seilwaith cymorth arbenigol ar gyfer mentrau cymdeithasol
Mae sawl maniffesto hefyd yn adlewyrchu’r achos a wnaed ers tro gan Cwmpas a’i bartneriaid fod angen y seilwaith cywir ar fodelau busnes amgen os ydynt am dyfu.
Mae Plaid Cymru yn ymrwymo i ddarparu mwy o gymorth arbenigol i greu, tyfu a chynnal mentrau cydweithredol, busnesau dan berchnogaeth gweithwyr a busnesau cymdeithasol newydd fel rhan o’i huchelgais i adeiladu cyfoeth cymunedol.
Mae Plaid Werdd Cymru yn ymrwymo i greu Hwb Datblygu Cydweithredol i nodi cyfleoedd ar gyfer modelau cydweithredol a busnes cymdeithasol a helpu entrepreneuriaid i sefydlu ac ehangu mentrau sy’n canolbwyntio ar y gymuned. Mae hefyd yn dweud y dylai awdurdodau lleol fapio mentrau cymdeithasol yn eu hardaloedd a gwneud gwell defnydd ohonynt wrth ddarparu gwasanaethau cyhoeddus a datblygu economaidd.
Mae Llafur Cymru yn dweud y byddai’n dyblu nifer y mentrau cydweithredol a’r busnesau dan berchnogaeth gymunedol, gan adeiladu ar gyflawniad llwyddiannus ei hymrwymiad yn 2021 i ddyblu nifer y busnesau dan berchnogaeth gweithwyr yng Nghymru.
Mae seilwaith cymorth busnes yng Nghymru yn cael ei drafod gan bob plaid, gyda Phlaid Cymru a Cheidwadwyr Cymru yn ymrwymo i Asiantaeth Ddatblygu Genedlaethol newydd, a Llafur Cymru a Reform UK yn ymrwymo i lansio strategaeth ddiwydiannol newydd.
Mae syniadau newydd ar gyfer gwella mynediad y sector at gyllid
Mae’r maniffestos hefyd yn dangos rhywfaint o gydnabyddiaeth fod cymunedau a busnesau cymdeithasol angen mynediad at gyllid priodol os ydynt am berchnogi asedau, tyfu mentrau a sicrhau effaith hirdymor.
Mae Plaid Cymru yn cysylltu ei hymrwymiad i gymorth arbenigol yn benodol â gwell mynediad at gyllid drwy Fanc Datblygu Cymru, ac mae hefyd yn cyflwyno’r syniad o fanc cymunedol fel rhan o’i dull o gefnogi prif strydoedd ac adnewyddu economaidd lleol.
Mae Plaid Werdd Cymru yn cynnig datblygu Banc Cambria yn llawn fel y gall ddarparu cyllid ar gyfer mentrau cymdeithasol ac amgylcheddol, ac mae hefyd yn cefnogi Cronfa Tir Cymunedol i helpu grwpiau lleol i brynu safleoedd ar gyfer mannau diwylliannol, mentrau cymunedol ac adfywio creadigol. Yn ehangach, mae’n dadlau dros fframweithiau buddsoddi sy’n blaenoriaethu budd cymunedol hirdymor dros gyllid echdynnol.
Mae menter gymdeithasol yn cael ei gweld fwyfwy fel ateb ar draws gwahanol sectorau
Thema bwysig arall yw rôl menter gymdeithasol a modelau cydweithredol wrth ddarparu gwasanaethau ymarferol.
Mae Plaid Cymru yn ymrwymo’n benodol i gefnogi ac ehangu modelau gofal cymdeithasol menter gymdeithasol a chydweithredol. Yn yr un modd, mae’n dweud y bydd yn hyrwyddo atebion cydweithredol i’r heriau sy’n wynebu’r hunangyflogedig a gweithwyr llawrydd yn y diwydiannau creadigol.
Yn yr un modd, mae Plaid Werdd Cymru yn dweud y bydd yn ehangu darpariaeth leol, ddi-elw a dan arweiniad y gymuned mewn gofal cymdeithasol, yn cefnogi mentrau cymdeithasol a mentrau cydweithredol, ac yn diwygio comisiynu fel nad yw sefydliadau cymunedol llai yn cael eu gwasgu allan.
Mae Plaid Cymru, y Gwyrddion a Llafur Cymru oll yn ymrwymo i gefnogi ymhellach dwf y sector tai dan arweiniad y gymuned yng Nghymru.
Mae Ceidwadwyr Cymru yn cynnig sefydlu menter gymdeithasol ym mhob ail ysgol er mwyn hyrwyddo dyhead, menter ac entrepreneuriaeth.
Cyfle Allweddol
Yn y pen draw, bydd cyfeiriad Llywodraeth Cymru nesaf yn dibynnu nid yn unig ar y blaenoriaethau a nodir gan bleidiau gwleidyddol, ond ar y dewisiadau y mae pleidleiswyr yn eu gwneud wrth y blwch pleidleisio. Mae’r etholiad hwn yn bwysig oherwydd bydd yn helpu i benderfynu pa fath o economi y mae Cymru’n ceisio ei hadeiladu dros y blynyddoedd nesaf, a’r gwerth a roddwn ar rymuso cymunedau, gwerth cymdeithasol, cadw cyfoeth yn lleol a busnes democrataidd sy’n cael ei arwain gan genhadaeth.
I Cwmpas, ac i’r sector mentrau cymdeithasol ehangach, mae arwyddocâd y foment hon yn glir. Ar draws y maniffestos hyn mae arwyddion calonogol fod modelau menter gymdeithasol, cydweithredol a chymunedol eu perchnogaeth yn cael eu cydnabod fel offer polisi difrifol ar gyfer sicrhau newid economaidd, cymdeithasol ac amgylcheddol. Ond nid yw cydnabyddiaeth ar ei phen ei hun yn ddigon. Os yw Llywodraeth Cymru nesaf am ddatgloi potensial llawn y sector, bydd angen gweledigaeth glir arni ar gyfer economi wedi’i hailgydbwyso, wedi’i chefnogi gan gamau ymarferol: cymorth arbenigol parhaus, caffael a chomisiynu callach, buddsoddi mewn datblygu marchnad, a fframwaith cryfach ar gyfer perchnogaeth gymunedol ac adeiladu cyfoeth cymunedol.
Ni fydd tasg y Senedd nesaf yn syml i gydnabod gwerth busnesau cymdeithasol, ond i greu’r amodau y gallant ffynnu a thyfu ynddynt. Mae busnes cymdeithasol yn cynnig model sydd wedi’i wreiddio mewn lle, wedi’i yrru gan bwrpas ac yn gallu darparu gwerth economaidd hirdymor. Mae’r cyfle yno – mater i bleidleiswyr yw penderfynu bellach pa weledigaeth economaidd ar gyfer Cymru y maent yn ei chefnogi yn yr etholiad.
Mae Cwmpas a’r Grŵp Rhanddeiliaid Menter Gymdeithasol yn barod ac yn awyddus i weithio gyda’r Lywodraeth ac Aelodau’r Senedd i sicrhau bod y sector amhrisiadwy hwn yn sbardun i gynaliadwyedd, tegwch a ffyniant.
