Mae gofal sylfaenol yng Nghymru ar drothwy argyfwng, ac mae angen i ni weithio gyda’n gilydd i ddatblygu atebion i’r sefyllfa hon. Mae practisau meddygon teulu ledled y wlad dan bwysau digynsail, gyda galw cynyddol, gostyngiad yn y gweithlu, a phwysau ariannol cynyddol yn bygwth cynaliadwyedd gwasanaethau mae cymunedau’n dibynnu arnynt bob dydd.
Mae BMA Cymru wedi disgrifio’r sefyllfa sy’n wynebu practisau meddygon teulu fel un “anghynaladwy”. Dros y degawd diwethaf, mae meddygon teulu yng Nghymru wedi gorfod gofalu am lawer mwy o gleifion tra bod nifer y meddygon teulu amser llawn wedi gostwng yn sylweddol. Mae bron i bumed o’r practisau wedi cau, mae llwythi gwaith yn rheolaidd yn anreolus, mae morâl yn isel, ac mae llawer o feddygon teulu profiadol yn bwriadu gadael y proffesiwn yn y blynyddoedd nesaf. Ar yr un pryd, mae cyfran cyllideb GIG Cymru sy’n cael ei buddsoddi’n uniongyrchol mewn Gwasanaethau Meddygol Cyffredinol wedi gostwng, gan roi pwysau pellach ar wasanaethau sydd eisoes yn fregus.
Os ydym o ddifrif ynglŷn â diogelu mynediad at ofal sylfaenol yng Nghymru, mae angen i ni symud tu hwnt i atebion tymor byr ac archwilio modelau cyflenwi newydd a chynaliadwy sy’n gweithio i gleifion, gweithwyr proffesiynol a chymunedau fel ei gilydd. Mae Cymru wedi arwain y ffordd o’r blaen drwy arloesi ym maes iechyd, a thrwy fabwysiadu dull cydweithredol gallwn wneud hynny eto.
Pam nad yw’r model presennol yn gweithio mwyach
Yn hanesyddol, mae gwasanaethau meddygon teulu yng Nghymru wedi’u darparu drwy bartneriaethau bach neu fodelau unig fasnachwr, lle mae meddygon teulu unigol yn ysgwyddo’r cyfrifoldeb personol am redeg practisau o dan gontract gyda byrddau iechyd lleol. Wrth i feddygon teulu ymddeol, mae llai o feddygon newydd yn fodlon ysgwyddo’r risg ariannol a’r atebolrwydd personol sy’n dod gyda’r model hwn.
Hyd yma, mae’r ymateb yn aml wedi bod yn uno gwasanaethau – gofyn i bractisau cyfagos ehangu i wasanaethu cymunedau ychwanegol – neu ddod â gwasanaethau o dan reolaeth uniongyrchol y bwrdd iechyd. Er gall y dulliau hyn gadw gwasanaethau i redeg yn y tymor byr, nid ydynt yn mynd i’r afael â’r heriau sylfaenol sy’n ymwneud â’r gweithlu, cynaliadwyedd ac ymgysylltu cymunedol.
Ateb cydweithredol: cydweithfeydd iechyd cymunedol
Mae cydweithfeydd iechyd cymunedol yn cynnig ffordd wahanol ymlaen. Wedi’u sefydlu fel cymdeithasau budd cymunedol, byddai’r cydweithfeydd hyn yn dileu’r angen i feddygon teulu unigol ysgwyddo atebolrwydd personol, tra’n gwreiddio gwasanaethau gofal sylfaenol yn ddyfnach yn y cymunedau y maent yn eu gwasanaethu. Yn lle bod mewn perchnogaeth gan nifer fach o bartneriaid, byddai’r gwasanaeth mewn perchnogaeth ar y cyd, gyda rheolaeth ddemocrataidd a diben cymdeithasol clir.
Yn hollbwysig, gallai’r cydweithfeydd hyn gael eu cynllunio fel modelau aml-randdeiliad. Gallai aelodaeth gynnwys:
- Cleifion a thrigolion lleol
- Meddygon teulu a gweithwyr iechyd proffesiynol eraill
- Staff y practis a gweithwyr ehangach
- Cynrychiolwyr o awdurdodau lleol a byrddau iechyd
- Sefydliadau cymunedol sy’n darparu gwasanaethau iechyd a llesiant
Byddai gan bob aelod un bleidlais gyfartal, a byddai’r bwrdd yn cael ei ethol i weithredu er budd y gymuned gyfan. Fel sefydliad corfforaethol, gallai’r cydweithfa wedyn gontractio gyda’r bwrdd iechyd lleol i ddarparu gwasanaethau gofal sylfaenol.
Byddai unrhyw warged a gynhyrchir yn cael ei ailfuddsoddi yn ôl i wasanaethau rheng flaen, gweithgareddau ataliol a llesiant cymunedol – nid yn cael ei dynnu allan er budd preifat, fel sy’n digwydd yn gynyddol mewn rhai cymunedau yng Nghymru.
Y gwahaniaeth cydweithredol
Mae gan fodel cydweithfa iechyd gymunedol y potensial i sicrhau buddion sy’n mynd ymhell y tu hwnt i gadw practisau meddygon teulu ar agor.
Cefnogi’r gweithlu
Mae modelau cydweithredol yn rhoi mwy o lais i weithwyr ynghylch sut mae gwasanaethau’n cael eu rhedeg, sy’n gysylltiedig yn gyson â gwell boddhad swydd a chadw staff. Trwy gefnogi timau amlddisgyblaethol, gall cydweithfeydd leihau’r pwysau ar feddygon teulu tra’n darparu gofal mwy cyfannol. Yn bwysicaf oll, mae’r model yn creu sefydlogrwydd tymor hir, gan sicrhau nad yw practisau’n ddibynnol ar berchnogion unigol.
Cynaliadwyedd ariannol a gweithredol
Fel sefydliadau dielw, byddai cydweithfeydd iechyd cymunedol yn ailfuddsoddi adnoddau’n lleol. Mae eu strwythur hefyd yn cefnogi ffocws cryfach ar atal ac ymyrraeth gynnar, gan leihau’r galw ar wasanaethau acíwt dros amser.
Ymgysylltu cymunedol cryfach ac ymddiriedaeth
Trwy roi cyfran ddemocrataidd i gleifion a chymunedau, mae gwasanaethau’n dod yn fwy ymatebol i anghenion lleol. Gall hyn helpu i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd a meithrin ymddiriedaeth mewn gofal sylfaenol.
Gwerth economaidd a chymdeithasol ehangach
Mae cydweithfeydd iechyd cymunedol yn cadw cyllid y GIG yn cylchredeg yn lleol, yn cefnogi cyflogaeth leol, ac yn cysylltu’n agos â mentrau cymdeithasol sy’n mynd i’r afael â phenderfynyddion cymdeithasol iechyd.
Dysgu o lefydd eraill
Nid syniad damcaniaethol yw hwn. Yn rhyngwladol, mae modelau iechyd cydweithredol a chymunedol yn gweithredu’n llwyddiannus mewn gwledydd fel Sbaen, yr Eidal a Chanada. Yn nes at adref, mae gan Gymru hanes cryf o fodelau dan arweiniad cymunedau ym meysydd tai, gofal cymdeithasol ac ynni.
Gwrando ar yr arbenigwyr
Mae’r dull hwn hefyd yn cyd-fynd yn gryf â maniffesto Health Matters Comisiwn Bevan ac egwyddorion derbyniol Gofal Darbodus, yn enwedig y pwyslais ar gydgynhyrchu, atal, a gwneud pethau’n wahanol gyda chymunedau yn hytrach nag iddynt. Mae cydweithfa iechyd gymunedol aml-randdeiliad yn ffordd ymarferol o wireddu’r egwyddorion hyn mewn gofal sylfaenol.
Yn yr un modd, mae maniffesto BMA Cymru Wales yn canolbwyntio ar bwysau’r gweithlu, cynaliadwyedd a diogelu gofal cleifion, ac mae model cydweithredol yn cynnig un ffordd bosibl o wireddu llawer o’r uchelgeisiau hynny yn ymarferol – drwy ddileu atebolrwydd personol, cryfhau ffyrdd amlddisgyblaethol a chydgynhyrchiol o weithio, a meithrin model sy’n gallu para dros amser i wasanaethau meddygon teulu.
Beth sydd ei angen ar Gymru nesaf
Ni fydd datblygu cydweithfeydd iechyd cymunedol yn digwydd dros nos. Mae angen buddsoddi mewn datblygu cymunedol, cyngor arbenigol a pheilotio seiliedig ar le. Byddai angen cymorth ar gymunedau i archwilio diddordeb, ffurfio grwpiau llywio, sefydlu llywodraethu, a datblygu cynlluniau busnes hyfyw.
Ond byddai’r buddsoddiad hwn yn gymharol fach o’i gymharu â chost cau practisau a rheoli argyfyngau parhaus, a gallai’r enillion tymor hir i iechyd, llesiant a gwydnwch fod yn drawsnewidiol.
Galwad ar bleidiau gwleidyddol cyn etholiadau 2026
Wrth i Gymru nesáu at etholiad y Senedd, mae gan bleidiau gwleidyddol gyfle hanfodol i ddangos arweinyddiaeth ar ddyfodol gofal sylfaenol. Credwn y dylai pob plaid ymrwymo yn eu maniffestos i archwilio a pheilotio cydweithfeydd iechyd cymunedol fel rhan o symudiad ehangach tuag at wasanaethau iechyd ataliol dan arweiniad cymunedau.
Yn Cwmpas, rydym wedi nodi gweledigaeth glir ar gyfer y dull hwn yn ein maniffesto ar gyfer etholiad y Senedd 2026, sy’n galw am ddefnydd ehangach o fodelau cydweithredol a pherchnogaeth gymunedol ar draws yr economi – gan gynnwys iechyd, gofal cymdeithasol a gwasanaethau llesiant.
Drwy gofleidio cydweithfeydd iechyd cymunedol, mae gan Gymru gyfle nid yn unig i sefydlogi gwasanaethau meddygon teulu, ond i ail-ddychmygu gofal sylfaenol fel rhywbeth sy’n cael ei berchnogi, ei ateboli a’i wreiddio yn y cymunedau y mae’n eu gwasanaethu. Nawr yw’r amser i fod yn feiddgar ac yn gydweithredol.
